Statiegeld in België: het laat (nog steeds) op zich wachten. Nochtans is er weinig ruimte om te treuzelen. De Europese verpakkingsverordening (PPWR: Packaging and Packaging waste regulation), sinds 12 augustus van kracht, verplicht lidstaten om tegen 1 januari 2029 een statiegeldsysteem op te zetten voor plastic drankflessen en blikjes. Daarachter zit een doel: 90 procent van die verpakkingen moeten lidstaten tegen dan apart inzamelen.

Er is één uitzondering. Wie dit jaar al aan 80 procent zit én een geloofwaardig plan kan voorleggen om zonder statiegeld tot 90 procent te komen tegen 2029, kan vrijstelling krijgen van de Europese Commissie. Maar de cijfers worden apart geteld per materiaal, en dat is waar het schoentje wringt voor België. Minister Brouns verkondigde onlangs in het Vlaams Parlement dat de inzameling in 2024 80% was voor plastic flessen en 65% voor blik, een daling ten opzichte van het voorafgaande jaar.^[1]

De klok tikt dus, al blijft het opvallend stil rond het onderwerp. Wij gingen in gesprek met Kobe Hautekiet van Fair Resource Foundation, waar hij pleit voor statiegeld in België. Hij hielp ons alles op een rijtje te zetten. Waarom sleept het thema al zo lang aan? Volstaat de blauwe zak? Vanwaar de tegenstand? En vanwaar de noodzaak?

De nadruk ligt hier inderdaad nog steeds op. Heel frustrerend aan dit debat - de discussie rond statiegeld - is dat het al zo lang aansleept. De Statiegeldalliantie, een alliantie van meer dan 1300 organisaties die de invoering van statiegeld vragen,     bestaat volgend jaar bijvoorbeeld al 10 jaar.

De redenen waarom we voorstander zijn van statiegeld zijn nog altijd dezelfde en even helder     : het is de snelste manier om zwerfvuil       systematisch aan te pakken en tegelijkertijd een significant hogere en meer kwalitatieve inzameling te behalen.

De noodzaak blijkt verder uit het aandeel van plastic flesjes en blikjes in het zwerfafval in België vandaag. De officiële telling van OVAM, de Vlaamse openbare afvalstoffenmaatschappij, wijst op 35% van het totale volume.

In Nederland heeft statiegeld sinds de invoering gezorgd voor 80% minder drankverpakkingen in het zwerfvuil. Als we die 35% zo significant kunnen aanpakken, dan moeten we toch niet twijfelen?

Hoe langer we wachten met het invoeren van statiegeld, hoe meer blikjes en flesjes  in onze       natuur en omgeving achterblijven. Dit is nefast voor de natuur, het frustreert enorm veel mensen, het vervuilt voedselgewassen en ook dieren dragen directe, en grote, gevolgen door het eten van versnipperd blik.

Anderzijds moet België volgens wetgeving tegen 2029 ook minstens 90% van de blikjes en plastic flesjes gescheiden inzamelen. Halen we dit niet tegen dan volgen er boetes vanuit Europa. Vandaag zijn we er alleszins nog niet, terwijl buurlanden - met behulp van een statiegeldsysteem - wel op de goede weg zijn of de doelstellingen al hebben gehaald.

Een statiegeldsysteem betekent dat je op voorhand een bedrag betaalt dat je dan terug krijgt van zodra je het terugbrengt. Het is gelijkaardig aan wat we vandaag kennen voor glazen bierflesjes in België. Het principe is heel simpel: geef afval een waarde en mensen zullen het niet langer zomaar op straat of in de natuur weggooien of achterlaten.

Verder kunnen we veel leren over de vorm van het systeem uit de Europese buurlanden waar het al succesvol is ingevoerd. Het helpt om direct werk te maken van een statiegeldsysteem dat goed draait, efficiënt is en eenvoudig toegankelijk is voor alle consumenten. Bijvoorbeeld dat er genoeg innamepunten zijn zodat je altijden overalje drankverpakkingen ergens kan binnenbrengen.

In 2025 heeft de huidige minister, Jo Brouns (CD&V), nog aangegeven dat de invoering van statiegeld “onvermijdelijk is” en er normaal zou komen. CD&V en Vooruit, vandaag deel van de regering, zijn ook al lang voorstander van een statiegeldsysteem. Er kwam echter ook opnieuw felle tegenstand vanuit de N-VA, met een verwijzing naar de goede prestaties van de ‘blauwe zak’ en dat statiegeld daarom overbodig is in België. Sindsdien is het opnieuw opvallend stil.

We sorteren effectief heel goed in België via de blauwe zak, maar we consumeren blikjes en plastic flesjes eenmaal vaak buitenshuis- weg van onze ‘blauwe zak’. De maatregelen die er vandaag zijn, verbeteren de situatie van het zwerfvuil niet. Ondertussen lijkt het plafond qua selectieve inzameling met behulp van de ‘blauwe zak’ te zijn bereikt.

De cijfers qua selectieve inzameling stagneren duidelijk - zo zegt minister Brouns het ook zelf. Aan hetzelfde ritme van de afgelopen jaren is het kristalhelder dat we de Europese doelstellingen tegen 2029 niet zullen halen met dezelfde oude recepten die reeds jarenlang naar voor worden geschoven als 'dé oplossing'.

Het is heel belangrijk om te herhalen dat de discussie hier niet gaat over. Als de keuze voor statiegeld is gemaakt, kan men door overleg en samenwerking werk maken  van een systeem waarin het beste van de twee werelden overeind blijft. Maar, statiegeld is wel een essentieel onderdeel van het antwoord op de uitdagingen van vandaag. Daar zijn wij als milieuorganisatie rotsvast van overtuigd.

Interessant is om de situatie in andere landen te schetsen. In Duitsland bestaat statiegeld ondertussen meer dan 20 jaar en haalt men percentages van gescheiden inzameling van 97%.      In Nederland is het 5 jaar geleden gestart en zijn de blikjes en flesjes in het zwerfvuil sindsdien met 80% afgenomen.   

Via de UPV, de uitgebreide producenten     verantwoordelijkheid, ligt er een grote verantwoordelijkheid bij producenten van drankverpakkingen voor het opruimen van afval en om verpakkingen duurzamer te maken - twee zaken waar het invoeren van statiegeld invoeren aan kan helpen bijdragen.

Toch is één van de grootste barrières voor statiegeld in België dat vele bedrijven, vooral supermarkten,       al heel lang ‘meestribbelen’: ze zeggen ook iets te willen doen aan het zwerfvuil, maar blijven achter de schermen het proces actief vertragen en frustreren.

Ze stellen zich vragen bij de extra kosten voor het installeren en organiseren van een statiegeldsysteem. Maar terwijl eerdere studies daarover een neutraler beeld schetsen, is het ook belangrijk om te wijzen wie de kosten vandaag dragen de natuur, landbouwers, steden en gemeenten, een groot deel van hun budget gaat naar opruimkosten van zwerfvuil, en uiteindelijk de hele maatschappij.    

Statiegeld is inderdaad niet letterlijk opgenomen in de meest recente regeerakkoorden, maar referenties naar een schonere leefomgeving, netheid en beter gebruik van grondstoffen staan er wel in. Voor al die doelstellingen kan statiegeld een antwoord bieden. En het leeft dan ook zeker nog op politiek niveau: er zijn nog altijd heel veel voorstanders. Het wordt alleen hoog tijd, zeker met het oog op de Europese verplichting, dat politici hun nek uitsteken en hier dringend werk van te maken.

Er is duidelijk een soort van plafond bereikt. We zien ook in andere landen dat de hoge cijfers van selectieve inzameling enkel lukken met een statiegeldsysteem. En hoewel het klopt dat de startpositie vaak anders was, hebben landen met een statiegeldsysteem - die historisch veel slechter scoorden dan België - ons ondertussen al ingehaald wat betreft selectieve inzameling.

Er is niemand die oppert dat statiegeld alleen de ‘silver bullet’ oplossing is. Anderzijds is het wel een deel van het verhaal dat met zekerheid impact kan hebben. Als we vandaag een medicijn kunnen ontwikkelen dat 35% van de mensen kan genezen, waarvan we de bijwerkingen kennen uit het buitenland - en dus op kunnen anticiperen en voorkomen, wie zou er dan nog twijfelen? Zeker als dit dan iets doet aan wat, volgens de Vlaamse Gemeente-Stadsmonitor, één van de grootste frustraties van Vlamingen is: zwerfvuil.

Tegenstanders van statiegeld verwijzen vaak naar de ‘blauwe zak’ en de investeringen die er reeds gemaakt zijn. Voor heel veel van die argumenten zijn er in overleg oplossingen en antwoorden te vinden. Maar daarvoor moet er natuurlijk wel eerst overleg kunnen plaatsvinden en moet het systeem van statiegeld niet in zijn geheel worden afgeblokt.

Kobe Houtekiet is campaigner verpakkingen bij de Faire Resource Foundation.